पिता हरिवंशको स्मृतिमा अमिताभले अयोध्यामा धर्मशाला बनाउने

भारतको सर्वोच्च अदालतले भन्यो- विवाहअघि शारीरिक सम्बन्ध राख्दैमा ‘खराब चरित्र’ हुँदैन

सञ्जय मिश्रा/न्युज कारखाना रौतहट ३१ भदौ। भारतको सर्वोच्च अदालतले दुईजना बालिगबीच आपसी सहमतिमा कायम भएको शारीरिक सम्बन्धलाई व्यक्तिको ‘खराब आचरण’ वा ‘चरित्रहीनता’को प्रमाणका रूपमा लिन नमिल्ने स्पष्ट गरेको छ। तेलंगाना प्रहरीको कांस्टेबल भर्ती प्रक्रियामा एक उम्मेदवारलाई विवाहअघि शारीरिक सम्बन्ध राखेको विषयलाई आधार बनाएर सेवाका लागि अयोग्य ठहर गरिएको घटनाको सुनुवाइका क्रममा सर्वोच्च अदालतले यस्तो टिप्पणी गरेको हो। अदालतले आधुनिक समाजमा दुई बालिगबीच सहमतिमा कायम हुने व्यक्तिगत सम्बन्धलाई असामान्य वा आपत्तिजनक व्यवहारका रूपमा मात्र व्याख्या गर्न नमिल्ने धारणा राखेको छ। व्यक्तिको निजी जीवन र व्यक्तिगत छनोटका आधारमा उसको रोजगारीको अवसर खोस्नु उचित नहुने अदालतको भनाइ छ। निजी जीवन र रोजगारीको अधिकारबीचको सम्बन्ध सर्वोच्च अदालतको यो टिप्पणीले व्यक्तिको निजी जीवन र सार्वजनिक रोजगारीबीच कति हदसम्म सम्बन्ध स्थापित गर्न मिल्छ भन्ने महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ। विशेषगरी अविवाहित युवायुवतीको व्यक्तिगत सम्बन्धलाई ‘चरित्र’सँग जोडेर उनीहरूको शिक्षा, रोजगारी वा सामाजिक अवसर प्रभावित गर्ने पुरानो सामाजिक दृष्टिकोणमाथि यस फैसलाले बहस सिर्जना गरेको छ। कानुनी दृष्टिले पनि दुई बालिगबीच सहमतिमा कायम भएको निजी सम्बन्ध र सार्वजनिक सेवाका लागि आवश्यक व्यावसायिक योग्यता वा आचरणलाई एउटै आधारमा मूल्यांकन गर्नु उचित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषय महत्वपूर्ण देखिन्छ। तर यसको अर्थ सार्वजनिक सेवामा आवश्यक आचरणसम्बन्धी सबै मापदण्ड समाप्त हुन्छन् भन्ने होइन। अदालतको टिप्पणीको मुख्य केन्द्र व्यक्तिको सहमतिको निजी सम्बन्धलाई मात्र आधार बनाएर उसको चरित्र वा रोजगारीको योग्यता निर्धारण गर्न नहुने भन्ने देखिन्छ। यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, गोपनीयता र समान रोजगारीको अवसरजस्ता अधिकारलाई आधुनिक समाजमा कसरी हेर्ने भन्ने विषयमा थप बहसको बाटोसमेत खोलेको भारतीय सञचारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेको छ।

एआईको युगमा लोकतन्त्रमाथि महामन्थन

रौतहट ३० भदौ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) प्रविधिको विकाससँगै यसको प्रभाव शासन व्यवस्था, समाज र लोकतन्त्रसम्म पुग्न थालेपछि भारतको हरिद्वारस्थित देव संस्कृति विश्वविद्यालयमा एआई र लोकतन्त्रबारे अन्तर्राष्ट्रियस्तरको महामन्थन भएको छ । विश्वविद्यालयमा मंगलबार ‘एआई फर डेमोक्रेसी’ विषयमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय समिटमा नेपाल, भारतसहित विभिन्न देशका विज्ञ तथा सरोकारवालाहरूले एआईको बढ्दो प्रभाव, सम्भावना, चुनौती तथा यसको जिम्मेवार प्रयोगबारे छलफल गरेका हुन् । समिटका क्रममा एआईमा आधारित पत्रिकासहित विभिन्न पुस्तकसमेत विमोचन गरिएको थियो । समिटको अध्यक्षता गरेका देव संस्कृति विश्वविद्यालयका उपाध्यक्ष डा। चिन्मय पण्ड्याले भारतको ज्ञान परम्पराले प्राविधिक विकासलाई सधैं मानव कल्याणसँग जोडेर हेर्दै आएको बताए । उनले एआईलाई मानव बुद्धिको विकल्पका रूपमा नभई मानवीय क्षमताको विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए । ‘मानवीय मूल्यसँग जोडिएको एआईले मात्रै लोकतन्त्रलाई अझ संवेदनशील, समावेशी र जनकेन्द्रित बनाउन सक्छ,’ उनले भने । लन्डनस्थित सेन्टर फर टुमोरोका संस्थापक अध्यक्ष डेक्स हन्टर–टोरिकले एआईबाट प्राप्त हुने लाभ समाजका सबै वर्गसम्म पुग्नुपर्ने बताए । प्रविधिको विकाससँगै सामाजिक तथा आर्थिक चुनौतीलाई समेत समान रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो । सरकार, उद्योग र समुदायबीच सहकार्य आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै उनले एआईलाई समान अवसर, मानव कल्याण र समावेशी विकासको आधार बनाउनुपर्ने बताए । समिटमा एआई र लोकतान्त्रिक संस्था, सार्वजनिक नीति, नागरिक सहभागिता, डिजिटल विश्वसनीयता तथा भविष्यको शासन व्यवस्थालगायतका विषयमा विज्ञहरूले आफ्ना धारणा राखेका थिए । कार्यक्रममा ‘एआई फर डेमोक्रेसी’ विषयमा आयोजित विभिन्न प्रतियोगिताका विजेतालाई सम्मानसमेत गरिएको थियो । सो अवसरमा एआईमा आधारित पत्रिकालगायत विभिन्न पुस्तक सार्वजनिक गरिएको आयोजकले जनाएको छ । समिटमा द ब्रिटिस युनिभर्सिटी इन इजिप्टका डिन प्रोफेसर इब्राहिम सलामा, सेन्टर फर टुमोरोका संस्थापक अध्यक्ष तथा एआई एवं सार्वजनिक नीति विशेषज्ञ डेक्स हन्टर–टोरिक, ब्रिटिस हाई कमिसन नयाँ दिल्लीका टेक पोलिसी प्रमुख ह्यारी फिसर, स्वामी राम हिमालयन विश्वविद्यालयका कुलाधिपति डा। विजय धस्माना, क्याबिनेट मन्त्री मदन कौशिक, मनु गौड लगायत देश–विदेशका विज्ञ तथा सरोकारवालाहरू सहभागी थिए ।

चिनियाँ वनस्पतिविद् जसले कैद गरे पाँच लाख २० हजार वनस्पति र बदलिँदो भू-दृश्यकाे तस्विर

बेइजिङ, ३० भदौ। अगस्ट महिनामा, ६४ वर्षीय वनस्पतिविद् झोउ याओ उत्तर-पूर्वी चीनको जिलिन प्रान्तस्थित चाङबाई पर्वतमा गरिएको अर्को एक स्थलगत अनुसन्धान यात्रा (Field Expedition) बाट फर्किए। झोउ तोङहुआ नर्मल युनिभर्सिटीका प्राध्यापक हुन्। उनी चार वर्षअघि सेवानिवृत्त भएका थिए र अहिले पुनः अनुबन्धका आधारमा सोही विश्वविद्यालयमा कार्यरत छन्। विगत चार दशकमा गरिएका अनगिन्ती यात्राहरू जस्तै, यसपटक पनि उनी आफ्नो क्यामेरा र हार्ड ड्राइभमा थप वनस्पतिहरूको तस्बिर सङ्ग्रह गरेर फर्किए। केही वनस्पतिहरू वर्षमा केही दिनका लागि मात्र देखा पर्छन्। अन्य कतिपय उच्च उचाइका जंगलहरूको भित्री भागमा हुर्कन्छन्। अझ कतिपयको पूर्ण जीवनचक्र अभिलेखीकरण गर्न वर्षौं वा दशकौँसम्मको अवलोकन आवश्यक पर्छ। झोउ आफ्नो कामलाई सरल रूपमा "प्रत्येक वनस्पतिको परिचय पत्र (ID Card) तयार पार्ने काम" भनी वर्णन गर्छन्। सन् १९८३ मा पहिलो पटक चाङबाई पर्वतमा पाइला टेकेयता, झोउले स्थलगत अनुसन्धानका क्रममा लाखौँ किलोमिटरको यात्रा गरेका छन्, दर्जनौँ जोर जुत्ता खिइएर काम नलाग्ने बनाएका छन्, ५ लाख २० हजारभन्दा बढी वनस्पतिका तस्बिरहरू खिचेका छन् और आठवटा प्राज्ञिक अनुसन्धानमूलक ग्रन्थहरू (Monograph) तयार पारेका छन्। कसै-कसैले उनको कामलाई प्राचीन चिनियाँ औषधीय ग्रन्थ 'बेन काओ गाङ मु' (Compendium of Materia Medica) को आधुनिक उत्तर-पूर्वी चिनियाँ संस्करणको रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्। तर झोउ आफूलाई यस्ता तथ्याङ्क वा सङ्ख्याका आधारमा चिनाउन रुचाउँदैनन्। उनले 'ग्लोबल टाइम्स' लाई बताएअनुसार उनको काम वास्तवमा निकै सरल छ: "म केवल प्रकृतिमा जे देख्छु, त्यसलाई सकेसम्म यथार्थपरक ढङ्गले भावी पुस्ताका लागि छोडेर जान चाहन्छु।" एउटै फलका लागि ३० वर्षको प्रतीक्षा झोउले एकपटक एउटा बोटको फलको तस्बिर लिन ३० वर्षसम्म प्रतीक्षा गरे। 'बन्चबेरी' (Bunchberry) नामको यो बोट चाङबाई पर्वतमा करिब १,५०० मिटरको उचाइमा पाइन्छ। सन् १९९३ मा जब उनले पहिलो पटक यो बोट देखे, उनले यसका फूलहरूको तस्बिर लिएर अभिलेखीकरण गरे। तर एक वनस्पतिविद्का रूपमा उनलाई थाहा थियो कि बोटको जीवनचक्रका हरेक चरण—अङ्कुरण र फुल्नेदेखि फल लाग्नेसम्म—ले फरक-फरक जानकारी दिन्छन्। फलको तस्बिर बिना त्यो अभिलेख सधैँ अपूर्ण रहन्थ्यो। त्यो बोट फेला पार्नु नै निकै कठिन काम थियो। यो सामान्यतया उच्च उचाइमा उम्रिन्छ, जहाँको हावा चिसो र ओसिलो हुन्छ, वर्षा धेरै हुन्छ र वाष्पीकरण कम हुन्छ। फूलहरू ओइलाएपछि प्रायः वर्षायाम सुरु हुन्छ, जसले गर्दा फल अभिलेखीकरण गर्न मिल्ने गरी लामो समयसम्म टिकिरहन गाह्रो हुन्थ्यो। दुई दशकभन्दा बढी समयसम्म उनी त्यसको खोजीमा पटक-पटक पहाडतिर गए, तर उनले चाहेको तस्बिर कहिल्यै लिन सकेनन्। त्यसपछि, सन् २०२३ मा उनले खबर पाए कि उत्तर-पूर्वी चीनको हेइलोङजियाङ प्रान्तस्थित लेसर खिङगान पर्वतमा उक्त बोटमा प्रशस्त फल लागेको छ। त्यतिबेला झोउ आफ्ना विश्वविद्यालयका सहपाठीहरूसँगको ४०औँ वार्षिकोत्सव पुनर्मिलन कार्यक्रममा सहभागी हुने योजना बनाइरहेका थिए। उनीहरूले एकअर्कालाई नदेखेको वर्षौँ भइसकेको थियो र उनी त्यहाँ उपस्थित होऊन् भन्ने चाहन्थे। तर उनले आफ्ना सहपाठीहरूलाई दाजु "बिरामी" परेको भन्दै आफू आउन नसक्ने बताए; त्यसलगत्तै उनले आफ्ना उपकरणहरू प्याक गरे र फिल्डमा निस्किए। अन्ततः, उनले आफूले लामो समयदेखि प्रतीक्षा गरिरहेको तस्बिर प्राप्त गरे। "बोटबिरुवाहरू मानिसको प्रतीक्षा गर्दैनन्," उनले भने, "यदि तपाईंले एउटा अवसर गुमाउनुभयो भने, अर्को वर्षसम्म कुर्नुपर्ने हुन सक्छ।" झोउका लागि, बोटबिरुवाको तस्बिर खिच्नु भनेको पूर्णता प्राप्त गर्नु हो। आफ्ना वनस्पतिसम्बन्धी कामहरूमध्ये एउटामा, झोउले एउटै बोटको अभिलेखीकरण गर्न ३५ वटा तस्बिरहरूको प्रयोग गरेका थिए। सन् १९८३ मा—अहिले बन्द भइसकेको विश्वविद्यालयबाट स्नातक गरेलगत्तै—जब झोउले चाङबाई पर्वतको व्यवस्थित अन्वेषण सुरु गरे, त्यतिबेला चीनमा वनस्पतिसम्बन्धी स्रोतसाधनहरू तुलनात्मक रूपमा सीमित थिए। धेरैजसो अभिलेखहरू चित्र वा रेखाचित्रमार्फत सुरक्षित राखिन्थे। चित्रहरूले बिरुवाको सामान्य स्वरूप त उतार्न सक्थे, तर प्रकृतिमा त्यो वास्तवमा कस्तो देखिन्थ्यो भन्ने कुरालाई भने पूर्ण रूपमा उतार्न सक्दैनथे। उनले अध्ययन गरेको संस्थाबाट केही आर्थिक सहयोग त प्राप्त भयो, तर त्यो अपर्याप्त थियो। प्रायःजसो उनले आफ्नै खर्चमा काम चलाए; पहाड र जङ्गलहरूमा उपकरण बोकेर हिँडे र कहिलेकाहीँ त उपयुक्त क्षणको प्रतीक्षामा ओसिलो जङ्गलमा पूरै दिन बिताए। सन् २०२६ मा, आफ्नो स्थलगत अनुसन्धान (Fieldwork) लाई निरन्तरता दिन उनले अन्ततः वर्षौँदेखि जतन गरेर राखेका किताबहरू बेच्नुपर्ने भयो। जब उनका साथीहरू किताबहरू लैजान उनको अध्ययन-कक्षमा आए, उनले आफ्नो डायरीमा लेखे— "मलाई यस्तो महसुस भयो, मानौँ मेरो मुटुलाई चक्कुले काटिँदै छ।" यो कुनै सामान्य सङ्ग्रह थिएन। २५ किलोग्राम तौल भएको 'उत्तर-पूर्वी चीनका औषधीय वनस्पति स्रोतहरूको एटलस' (Atlas of Medicinal Plant Resources in the Northeast of China) नामक नौ-खण्डको कृतिले वर्षौँको स्थलगत अनुसन्धान र सङ्कलित अध्ययनको प्रतिनिधित्व गर्दछ। त्यसो भए तापनि, उनले आफ्नो यात्रा रोकेनन्। पछि उनले आफ्नो डायरीमा लेखे, "वैज्ञानिक अन्वेषण सधैँ एउटा यात्रा हो।"

उत्तर कोरियाले भन्याे, 'शत्रुलाई ध्वस्त पार्न विशाल विनाशकारी क्षमता तयार छ'

प्योङयाङ, ३० भदौ। उत्तर कोरियाले सोमबार जनाए अनुसार हालै गरिएको "लाइभ-फायर", वास्तविक गोलाबारुद प्रयोग गरिने, अभ्यासले "अत्यधिक विनाशकारी क्षमता" प्रदर्शन गरेको छ।   सरकारी समाचार संस्था केसीएनएका अनुसार शनिबार गरिएको उक्त परीक्षणमा उत्तर कोरियाली सेनाको मनोबल बढाउने तथा "शत्रुलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने" क्षमतामा सुधार ल्याउने उद्देश्यले विभिन्न प्रकारका हतियारहरू एकैसाथ प्रहार गरिएका थिए।   केसीएनएले जनाएअनुसार उक्त अभ्यासमा सेनाका पाँचवटा एकाइहरू सहभागी थिए र यसमा आक्रमणकारी ड्रोन, रणनीतिक क्रुज मिसाइल, रणनीतिक ब्यालिस्टिक मिसाइल तथा अन्य हतियार प्रणालीहरूको परीक्षण गरिएको थियो।   विशेषज्ञहरूका अनुसार, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले नेता किम जोङ-उनसँगको कूटनीतिलाई पुनः गति दिने प्रयासस्वरूप दक्षिण कोरियासँगको सैन्य अभ्यासलाई हालै सीमित गरे पनि उत्तर कोरियाले आफ्ना हतियारसम्बन्धी गतिविधिहरूमा कुनै कमी नल्याएको याे घटनाले देखाएकाे छ।     केसीएनएका अनुसार, उत्तर कोरियाली मार्सल पाक जोङ चोनले भनेका छन् कि उक्त अभ्यासको उद्देश्य "आदेश प्राप्त हुनासाथ शत्रुको सशस्त्र बललाई संगठनात्मक र संरचनात्मक रूपमा ध्वस्त पार्नका लागि विशेषज्ञताको स्तर बढाउनु" थियो। उनले थपे कि परिचालन गरिएका हतियार प्रणालीहरूले "केन्द्रित प्रहारको विशाल विनाशकारी क्षमता" प्रदर्शन गरेकाे छ।   उता, दक्षिण कोरियाको 'जोइन्ट चिफ्स अफ स्टाफ'ले जनाए अनुसार शनिबार धेरै क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरिएका थिए र ती उत्तर कोरियाको पूर्वी जलक्षेत्रतर्फ करिब २५० किलोमिटर अर्थात १५५ माइलसम्म पुगेका थिए। यी दूरीहरूले संकेत गर्छन् कि ती हतियारहरू दक्षिण कोरियामा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडासहितका विभिन्न लक्ष्यहरूमा प्रहार गर्न सक्ने गरी डिजाइन गरिएका हुन्।   यो गोलीबारी अभ्यास अमेरिका, दक्षिण कोरिया र जापानले संयुक्त सैन्य अभ्यास सम्पन्न गरेको भोलिपल्ट भएको हो, जसलाई उत्तर कोरियाले उक्साहटपूर्ण कार्य भनिएकाे छ ।   गत अगस्ट महिनामा ट्रम्पले पेन्टागनलाई दक्षिण कोरियासँग संयुक्त रूपमा सञ्चालन गरिने 'उल्ची फ्रिडम शिल्ड' अभ्यासलाई "व्यापक रूपमा कटौती" गर्न निर्देशन दिएका थिए। अमेरिकी राष्ट्रपतिका अनुसार यो निर्णय किम जोङ-उनसँगको उनको सुमधुर सम्बन्धका कारण लिइएको थियो।   उत्तर कोरियाले ट्रम्पको यस कदमलाई अस्वीकार गर्दै भन्यो कि अभ्यासको अवधि छोट्याउँदैमा यसको "उक्साहटपूर्ण र आक्रामक प्रकृति" मा कुनै परिवर्तन आउँदैन। र, यो अभ्यास निर्धारित समयभन्दा ६ दिन अगाडि नै समाप्त भयो।   विशेषज्ञहरूका अनुसार किम जोङ-उनलाई के लाग्छ भने सन् २०१८ र २०१९ मा ट्रम्पसँग भएका पहिलो भेटघाटयता अमेरिकासँगको सम्भावित कूटनीतिक वार्तामा उनको स्थिति अझ बलियो भएको छ। किमले यस वर्षको सुरुमा भनेका थिए कि यदि अमेरिकाले आफ्नो देशप्रतिको "शत्रुतापूर्ण नीति" त्यागेमा र उत्तर कोरियालाई आणविक राष्ट्रको मान्यता दिएमा उनी वार्तामा फर्कन सक्छन्।