आमादब्लममा यस वर्षको पहिलो मानवीय क्षति: जर्मन पर्वतारोही मृत फेला

घुम्ने हाे दशैंमा ‘भर्जिन’ प्रदेश कर्णाली ? यी हुन सक्छन् उपयुक्त विकल्प

शेरबहादुर थापा/न्यूज कारखाना सुर्खेत, ३० असोज । दशैं हरेक नेपालीको आँगनमा आइसकेको छ । हिन्दुहरुको महान पर्व दशैं मनाउन तयारी भइरहेका बेला नेपालकै ‘भर्जिन’ प्रदेशको रुपमा रहेको कर्णाली प्रदेश पर्यटकहरुको पर्खाईमा बसिरहेको छ । कर्णाली प्रदेश सरकारले प्रदेशका १० वटै जिल्लाका १०१ पर्यटकीय क्षेत्रहरु पहिचान गरी पर्यटन गन्तव्यका रुपमा घोषणा गरिसकेको छ । तीनै पर्यटकीय क्षेत्रमा यहाँहरुको दशैं छैन भने घुम्न आउन सक्नुहुन्छ । प्रदेश राजधानी सुर्खेतमै केही प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थलहरु छन् । देउती बज्यै मन्दिर, बुलबुले ताल, दोस्रो लुम्बिनीको रुपमा चिनिएको देउती बज्यै, शहिद पार्क, घण्टाघर पार्कलगायतका स्थानहरु सुर्खेतको वीरेन्द्रनगरभित्रकै आकर्षण हुन् । सुर्खेतमै बराहताल, भाइरल रोड, गोठिकाँडा, जुर्बटालगायतका स्थानहरुले पनि सुर्खेतको पर्यटकीय पहिचान दिइरहेका छन् । दैलेखको पञ्चकोशी, कालिकोटको पचालझरना, सल्यानको कुपिन्डे दह, रुकुमको स्यार्पुताल, जुम्लाको चन्दननाथ, हुम्लाको हिल्सा, लिमी, डोल्पाको शे फोक्सुण्डो ताल लगायतका पर्यटकीय गन्तव्यहरुले कर्णालीको मात्र होइन मुलुककै पहिचान दिइरहेका छन् । त्यसका साथै कर्णालीका केही मानव निर्मित स्थानहरुले पनि कर्णालीको पर्यटकीय सम्भावना बोकेका छन् । तीमध्ये सुर्खेतको सहिद पार्क, गिरी पार्क, दैलेखको गुराँसेमा निर्माण गरिएको भ्यु टावर, दैलेखको जलजलस्थित पेट्रोलियम पदार्थ उत्खनन् स्थल, कालिकोटको पिली क्षेत्र (युद्ध पर्यटकीय स्थल) राष्ट्रगुरु योगीनाथको जन्मस्थान नरहरीनाथको लालु, कालिकोटको त्रिवेणीपाटन, रुडुबन्चुलगायतका क्षेत्रहरु कर्णालीका पर्यटकीय सम्भावना बोकेका क्षेत्रहरु हुन् । यहाँ कर्णाली प्रदेशका केहि महत्वपूर्ण पर्यटकीय स्थलहरुको बारेमा संक्षिप्त रुपमा जानकारी दिन खोजिएको छ । काँक्रेविहार सुर्खेतको काँक्रेविहार दोस्रो लुम्बिनीका रुपमा परिचित छ । तेह्रौ शताब्दीतिर काँक्रेविहार निर्माणको अनुमान गरिए पनि यसको आधिकारिक तथ्य भने भेटिएको छैन ।  बौद्ध धर्मको व्यापकतालाई रोक्न शंकराचार्य र उनका शिष्य अनुयायीहरुले बौद्धविहार भत्काई शिव मन्दिर निर्माण गराएको र यही सन्दर्भमा लाटिकोइली शिव मन्दिरको स्थापना गरिएको हो भन्ने पनि अनुमान गरिन्छ । यसको निर्माण गर्नेमा पाण्डव, बौद्ध लामा समेतलाई लिने गरिएको छ । काँक्रेविहारको भग्नावशेषलाई हेर्दा उत्कृष्ट शिल्पकारी कारिगरले विभिन्न आकारमा रहेका ढुङ्गाहरुमा विभिन्न प्रकारका बुट्टाहरु कुदेको भग्नावशेष पाइन्छ । प्रायः जंगलभरी यस्ता बुट्टाहरु कुदिएका ढुङ्गाहरु भेटिन्छन् । देउती बज्यै देउती बज्यै कर्णाली प्रदेशकै मुख्य धार्मिक पर्यटकीयस्थलका रुपमा चिनिएका छ । सुर्खेत पुग्ने वित्तिकै गंगामाला देउती बज्यैको मन्दिरको दर्शन गर्न पाइन्छ । रत्न राजमार्गको नेपालगन्ज–सुर्खेत खण्डको पिपिरादेखि दुई सय मिटर दक्षिणमा अवस्थित यो मन्दिर हिन्दु धर्मावम्वीहरुको प्रमूख आकर्षण पनि हो । गंगामाला देउती बज्यै मन्दिरको इतिहास सुर्खेतमा बसोबास गरिरहेका पुरानो राजी जातिसँग जोडिएको छ ।  बुलबुले ताल सुर्खेतको बुलबुले ताल कर्णाली प्रदेशकै प्रमूख पर्यटकीय आकर्षण हो । कर्णाली प्रदेशको स्थायी राजधानी भएसँगै बुलबुले तालमा आउने पर्यटकहरुको संख्यामा पनि वृद्धि भएको छ । जमिनमुनिबाट बुलबुल गर्दै पानी आउने भएर नै यसको नामाकरण बुलबुले ताल गरिएको हो । ३० बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको बुलबुलेल ताल कर्णाली प्रदेशकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो । बुलबुलेमा गार्डेन, शान्ति पार्क, पिकनिक स्थलसहित एउटा पछिलले समय बोटिङ गर्न पाइएने भए पछि दैनिक पर्यटकहरुको संख्या बढी रहेको छ ।  ज्वाला र पञ्चकोशी सुर्खेतबाट कर्णालीको याात्रामा निस्कने जो कोहीका लागि सुर्खेतको छिमेकी जिल्ला दैलेखमा रहेको श्रीस्थान, नाभिस्थान, धुलेश्वर, पादुका, कोटिला पञ्चकोशी क्षेत्र पर्यटकका लागि अर्को रोजाई हुन् । पञ्चकोशीको शीरस्थान, नाभिस्थानमा निरन्तर प्रज्वलित ज्वाला बलिरहेको दृश्य हेर्न तथा यहाँ तीर्थ गर्न नेपालीका साथै भारतीयहरु पनि आउँछन् । श्रीस्थानको ज्वाला क्षेत्र अन्तर्गत १०८ शक्तिपीठ पर्दछन् । पचाल झरना कालिकोटको पचाल झरना गाउँपालिकाको खार्दुमा रहेको ‘पचाल झरना’ उत्कृष्ट नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यमा पर्छ । ३ सय ८१ मिटर लम्बाइ भएको यो एसियाकै सबैभन्दा अग्लो झरनाका रूपमा दाबी गरिएको छ । तर हाल ३ सय ६५ मिटर अग्लो तेह्रथुमस्थित ह्यातुङ झरना नेपालकै सबैभन्दा अग्लो झरनाको रुपमा परिचित छ । कालिकोट सदरमुकामदेखि करिब १६ घन्टाको पैदल यात्रापछि पचाल झरनामा पुग्न सकिन्छ । कुपिन्डे दह सल्यानको बनगाड कुपिन्डे नगरपालिकाको सेजुवाल टाकुरा, मार्के, माझकाँडा, धाजी पीपल र कजेरी बस्तीको  बीचमा रहेको कुपिण्डे दह प्राकृतिक रूपले सुन्दर मानिन्छ । कुपिण्डे दहले वर्षमा तीन पटक वर्षा, हिउँद र गर्मी महिनामा पानीको रङ्ग बदल्छ । हरियाली रुख विरुवा, सुन्दरबस्ती सल्यानी संस्कृतिको जनजीवनले जो कोहीलाई पनि कुपिण्डे दह पुग्दा आनन्दको महसुस हुन्छ । दहको किनारमा बराहको मन्दिर छ । डुङ्गा सयर गर्ने, मनोरम वातावरण र हिमश्रृङ्खलाको दृश्यावलोकनमा ग्रामीण पर्यटक रमाउन थालेका छन् । शे–फोक्सुण्डो ताल डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्छ फोक्सुन्डो ताल । छिनमा नीलो, छिनमै कालो र छिनमै सिन्दुरे बन्छ ताल । काञ्जिरोवा हिमालको काखमा अवस्थित शे–फोक्सुण्डो गाउँपालिका–८, डोल्पामा पर्ने ताल (३,६०० मिटर)को क्षेत्रफल ४.९५ वर्ग किमी छ । यसको अधिकतम लम्बाइ ५.९३ किमि र अधिकतम चौंडाइ १.८० किमि छ भने गहिराइ १४५ मिटर  । ताल २३ सेप्टेम्बर २००७ मा रामसार साइटमा सूचीकृत भएको छ । लिमी उपत्यका अझैपनि राष्ट्रिय सडक सञ्जालसँग जोडिन नसकेको जिल्ला हो, हुम्ला । जिल्ला सदरमुकाम सिमिकोटबाट करिब एक हप्ताको पदमार्गपछि लिमी उपत्यका पुग्न सकिन्छ । ११औँ शताब्दीको हल्जी गुम्बा र गाउँमा रहेका साना–ठूला गुम्बा यहाँका मुख्य आकर्षणका केन्द्र हुन् । खस साम्राज्यको आधार खण्ड र तिब्बती संस्कृति यहाँका अन्य आकर्षण हुन् । स्यार्पु ताल रुकुमको स्यार्पु ताल बर्षातको समयमा एक पटक अवलोकन गर्नै पर्ने ताल हो । मुसिकोटबाट रातामाटा, गाराघाट, छिन्खेत हुँदै स्यार्पु पुग्ने एउटा बाटो छ भने मुसिकोटबाट सल्ले, कैलदेउ, गिल्बाङ हुँदै पुग्ने अर्काे बाटो छ । चारैतिर हरियाली गाँउ बिचमा सुन्दर तालमा डुंगा शयर गर्नुको मज्जा बेग्लै छ । रुकुम जिल्लालाई पर्यटकीय दृष्टीकोणले अग्रपंतिमा लिनको लागी यो स्यार्पु तालको उत्तिकै महत्व छ । रुकुम सदरमुकामदेखि १ दिनको पैदलदुरीमा पर्ने बाँफिकोटमा अवस्थित स्यार्पु तालमा रमाउन पुग्ने पर्यटकका लागी होमस्टे पनि सञ्चालनमा छन् । तालमा ¥याफ्टिङ बोट सञ्चालनमा ल्याइएको छ । ८ देखि १२ जनासम्मको क्षमता रहेको रबरको आधुनिक डुंगा सञ्चालनमा छन् । रारा ताल रारा नेपालको भर्जिन पदमार्गसहितको गन्तव्य हो । साहसिक यात्राको गन्तव्य पनि हो । रारा ताल बिहान कालो, दिउँसो नीलो र साँझ सप्तरङ्गी देखिन्छ । तालको वरिपरि मनोरम सल्लाघारी छ । साँझ तालको वरिवरि पैदल यात्रा गर्न सकिन्छ । प्रकृतिसँग विचरण गर्न मिल्छ । चराचुरुङ्गीको चिरबिरले मन प्रफुल्लित बनाउँछ । तालमा बोटिङ गर्न मिल्छ । तालको छेउमा टेन्टमा रात बिताएर आनन्द लिन सकिन्छ । चन्दननाथ मन्दिर कर्णालीको प्रमुख धार्मिक पर्यटकीयस्थल चदननाथ भैरवनाथ मन्दिर पनि एक हो । जुम्ला खलंगाको बीचमा रहेको चन्दननाथ मन्दिरमा एक वर्षमा ५२ हप्ता हुने भएकोले ५२ हाते लिंगो खडा गर्नुपर्ने प्रचलन छ । लिंगोलाई रातो, सेतो, रङ्गी विरङ्गी कपडाले ढाकिन्छ । लिंगोको टुप्पोमा पताका लगाएर मन्दिरमा ठड्याइन्छ । ठड्याउने क्रममा लिंगो भााँचियो वा खण्डित भयो भने पूरै देशमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ । देवताको जयघोष र पूजा आरती, भजनकिर्तनका साथ लिंगो फेर्ने चलन रहेको छ । चन्दननाथ मन्दिरसँगै जोडिएको बटुक भैरवनाथ मन्दिरमा पनि ४८ हातको लिंगो र ४८ हातकै ध्वजा र नेजा राखिएको छ । ६७० सालमा चढाएको लक्ष्मी नारायणको मूर्तिमा लेखिएको मिति हेर्दा २०७९ सालको लिंगो फेर्ने कार्य ३ हजार पटक भएको देखिन्छ ।   

बडादशैँमा घुम्नै पर्ने मधेशका ११ शक्तिपीठहरु, जहाँ हुन्छ देवीको जयकार

सुभाष कायस्थ/न्युज कारखाना जनकपुरधाम । बडादशैँ सुरु भएसँगै देशभरसहित मधेशका शक्तिपीठहरुमा अहिले दशनार्थी तथा भक्तजनहरुको चहलपहल बढेको छ । एकाबिहानैदेखि देवीको दर्शन, पूजाआजा र भाकल पूरा गर्न आउने श्रद्धालुको भीडले मन्दिर परिसरलाई भरिभराउ भएको छ ।  बिहानैदेखि कतै घण्टी, त कतै शंख त कतै धार्मिक गीतसंगीत तथा भजनकिर्तनसहितको सांस्कृतिक कार्यक्रम र सप्तशतीको पाठले गुञ्जयमान छन् जनकपुरधामसहित मधेश प्रदेशका शक्तिपीठहरु भक्तिमय बनेको छ ।  मिथिला संस्कृति, भोजपुरा र अवध क्षेत्र समेटिएका मधेश प्रदेश धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक सम्पदा र लोकपरम्पराको अनुपम संगम हो । यहाँका शक्तिपीठहरू केवल पूजाआजा गर्ने स्थल मात्र होइनन्, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको विश्वास, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानका जीवन्त उदाहरण पनि हुन् । बडादशैँको नवरात्रमा देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिने भएकाले मधेशका धनुषा, सिरहा, सप्तरी, बारा, पर्सालगायतका जिल्लाका शक्तिपीठहरू आस्था, शक्ति र सांस्कृतिक परम्पराको संगमले विशेष धार्मिक महत्व बोकेका छन् । मनवाञ्छित फल प्राप्ति, परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै यी शक्तिपीठहरुमा दैनिक हजारौको संख्यामा भक्तजन यहाँ पुग्छन् । त्यसैले, यस वर्षको वडादशैँलाई धार्मिक यात्रासँगै मधेशको संस्कृति र सम्पदा नजिकबाट बुझ्ने अवसरका रूपमा घुम्नैपर्ने आवश्यक छ । वडादशैंमा घुम्नैपर्ने यी हुन मधेशका प्रमुख शक्तिपीठहरु । १. जनकपुरधामको राजदेवी मन्दिर बडादशैँ, विशेष गरी नवरात्र र विजयादशमीको समयमा मिथिलाका राजा जनकका कुलको रुपमा मानिएका जनकपुरधामका यी राजदेवी मन्दिरमा भक्तजनको उल्लेखनीय भीड लागेको छ । देवी दुर्गाको स्वरुप रहेका राजदेवी मन्दिर निकै शक्तिशाली देवीको रुपमा परिचित छन् । राममन्दिरसँगै टाँसिएर रहेका यी राजदेवी मन्दिरमा विजयादशमीको अष्टमीका दिन यहाँ १५ हजारभन्दा बढी बलि प्रदान हुने गर्दछन् । जनकपुरधाममा वैष्णव परम्परा र शक्ति उपासना सँगसँगै विकसित भएको देखिन्छ । जानकी मन्दिरले राम–सीताको आस्थालाई प्रतिनिधित्व गर्दा राजदेवी मन्दिरले भगवती तथा दुर्गा उपासनाको महत्वपूर्ण पक्षलाई प्रस्तुत गर्छ । विजयादशमी शुरु भएसँगै यहाँ दशनार्थीहरुको लाखौको संख्यामा भीड लाग्ने गरेका छन् । कपडाको पण्डालले प्रत्येक वर्ष स्थानीय महावीर युवा कमिटीले लाखौ रुपैया मन्दिरलाई दुल्हिन झै सजाउने गरेका छन् । यसपटक पनि मन्दिरलाई निकै सुशोभित ढंगले सजाइएको छ । अष्टमीका दिन त यहाँ ठूलै मेला लाग्ने गरेको छ । प्रत्येक कात्तिक र चैते दशैंमा दशमी अवधिभर ठूलो मेला लाग्ने गरेको छ । मन्दिरको स्थापना कहिले भएको हो भन्ने कुनै यकिन तिथिमिति नभएपनि राम मन्दिर स्थापना भएकै बेला करीब डेढ वर्षअघि भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । राजदेवी मन्दिरसँग जोडिएको अर्को चर्चित विषय वडादशैँका बेला महिलाको मन्दिरभित्र प्रवेश निषेध हो । घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म महिलालाई मन्दिरको भित्री भागमा प्रवेश गर्न नदिई झ्यालमै प्रतिकात्मक स्वरुपलाई दर्शन तथा  पूजापाठको व्यवस्था गरिँदै आएको छ । मासिक चक्रियको बेला महिला अशुद्ध भएको कारण त्यसको स्पर्शले देवी रिसाउने जनविश्वासले प्रवेश निषेध गरिएको स्थानीय मान्यता छ ।  २ सप्तरीको छिन्नमस्ता भगवती हिन्दु धार्मिक परम्परा तथा प्रचलित ऐतिहासिक विवरण अनुसार यस मन्दिरको स्थापना १३ औँ शताब्दीतिर सिम्रौनगढका कर्णाटवंशी राजा शक्रसिंहदेवले गरेको मानिन्छ । देवीलाई सुरुमा शक्रेश्वरी वा सखडेश्वरीका रूपमा पुकारिदैँ आएकोमा पछि सखडा भगवती नामले प्रचलित भएको बताइन्छ । मूर्तिको शिर काटिएको वा शिरविहीन रहेको जनविश्वासका कारण देवीलाई छिन्नमस्ता देवी भनिएको स्थानीय  मान्यता छ । यस नामकरणसँग दिल्लीका सुल्तान गयासुद्दिन तुगलकको सेनाको आक्रमण सम्बन्धी कथासमेत जोडिएको छ ।  दशमहाविद्यामध्ये एकः हिन्दू तान्त्रिक परम्परामा छिन्नमस्ता दशमहाविद्यामध्ये एक मानिन्छिन् । उनको स्वरूपले आत्मत्याग, शक्ति, जीवन–मृत्युको चक्र र अहङ्कारमाथिको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा लिने गरिएको छ । नेपाल र भारतको श्रद्धालुले भरिने यो मन्दिर अन्तराष्ट्रिय शक्तिपीठको रुपमा परिचित छन् । सप्तरीको छिन्नमस्ता गाउँपालिकाको सखडामा यो मन्दिर अवस्थित छ । जिल्लाको सदरमुकाम राजविराजबाट ११ किलोमीटर टाढा दक्षिणतर्फ छन् यी मन्दिर । छिन्नमस्ता देवीको यस स्थानलाई तान्त्रिक साधनाको केन्द्रको रुपमा पनि लिने गरिएको छ । यहाँ परम्परागत तान्त्रिक विधिअनुसार प्रत्येक विजयादशमीमा नवरात्रा अवधिभर पूजा गर्ने गरिएको विश्वास छ ।  यस मन्दिर परिसरमा छिन्नमस्तासँगै दक्षिणकाली, महिषासुरमर्दिनी, चामुण्डा र भैरवीका स्वरूपलाई जोडेर पञ्चभगिनीको धार्मिक मान्यता प्रचलित छ । बडादशैँ, महाअष्टमी र चैते दशैँका बेला यहाँ विशेष पूजा, मेला र श्रद्धालुको भीड लाग्छ । यस मन्दिरको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको मिथिला क्षेत्रको मध्यकालीन राजवंशीय इतिहास, तान्त्रिक परम्परा र जनआस्थाको एकै ठाउँमा सङ्गम हुनु हो । ३. बाराको गढीमाई भगवती मन्दिर बाराको गढीमाई शक्तिपीठ पशुबलिको परम्पराले जोडिएको छ । बारा जिल्लाको महागढीमाई नगरपालिकाको बरियारपुरस्थित यो गढीमाईलाई पनि निकै शक्तिशाली देवीको रुपमा परिचित छन् । बाराको गढीमाई मन्दिर मधेश प्रदेश मात्र नभई नेपाल भारतकै चर्चित देवीस्थल मध्ये एक हुन् । गढीमाई मन्दिर अन्तराष्ट्रिय पहिचान बनाइसकेका शक्तिपीठ हुन् ।  यसको प्रमुख विशेषता भनेको प्रत्येक पाँच वर्षमा आयोजना हुने बलिप्रदान हो । लाखौको संख्यामा यहाँ बलिप्रदान हुने गर्छ । प्रत्येक पांच वर्षमा मंसिर महिना हुने बलिप्रदान अब २०२९ सालमा आयोजना हुनेछ । पञ्चवर्षिय कार्यक्रम बाहेक प्रत्येक विजयादशमीमा यहाँ ठूलो मेला लाग्नेगर्छ । अन्य शक्तिपीठ जस्तै गढीमाईमा आस्था र विश्वासका पूजा गर्ने भक्तजनहरुको भीड लाग्ने गर्छन ।  ४. सप्तरीको कंकालिनी भगवती मन्दिर  पूर्वपश्चिम राजमार्ग अन्तर्गत सप्तरीको भारदहस्थित अवस्थित छन् कंकालिनी भगवती मन्दिर । सप्तरीको अर्को प्रसिद्ध शक्तिस्थल हो । भारदह क्षेत्रमा रहेको यस मन्दिरमा सप्तरीसहित धनुषा, महोत्तरी, मोरंग, सुनसरी, सिरहा र सीमावर्ती भारतीय क्षेत्रबाट श्रद्धालु आउने गर्छन् । बडादशैँका बेला यहाँ निकै बढी चहलपहल हुन्छ ।  स्थानीय जनश्रुतिअनुसार भारदहमा बस्ती विस्तार वा जमिन खन्ने क्रममा दुर्गास्वरूपको मूर्ति भेटिएको र त्यसपछि देवीको पूजा सुरु भएको बताइन्छ । यो मन्दिरको उत्पत्तिबारे प्रचलित लोकविश्वास हो; यसलाई निश्चित ऐतिहासिक तिथि मिति कतै उल्लेख नभएकाले सदियौंदेखिको रहेको भन्ने जनविश्वास छ ।  दशैँको विशेष पूजा नवरात्र तथा दशैँमा विशेष पूजा र बलि प्रदान परम्परा पनि छन् । यहाँपनि हजारौको संख्यामा बोका, राँगा र परेवाको बलिप्रदान दिने गरिएको । भाकल गरेका भक्तजनहरुले बलिप्रदान दिने गरेका छन् । पारिवारिक कल्याण, सुख समृद्धि र मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ भक्तजन यहाँ पुग्छन् । ५. सप्तरीको राजदेवी भगवती मन्दिर  सप्तरीको प्रमुख शक्तिपीठहरु मध्ये जिल्लाको सदरमुकाम राजविराजस्थित राजदेवी भगवती मन्दिर पनि एक हुन् । जनकपुरधामको राजदेवी मन्दिरभन्दा फरक, सप्तरीको राजविराजमा पनि राजदेवी भगवतीको प्रसिद्ध मन्दिर छन् । राजविराजको राजदेवी मन्दिरमा बडादशैँका बेला विशेष पूजा हुने र नेपाल तथा भारतका श्रद्धालु आउने गरेको छ । मन्दिरको स्थापत्यमा प्यागोडा शैली उल्लेख गरिएको छ । यस मन्दिरको महत्व मुख्यतः स्थानीय शक्ति उपासना, दशैँको धार्मिक परम्परा र राजविराज क्षेत्रको सांस्कृतिक जीवनसँग सम्बन्धित छ । यसको स्थापना मिति तथा प्राचीन इतिहासबारे विस्तृत विवरण नभएकाले यस मन्दिरलाई सदियौंदेखिको रहेको भन्ने जनविश्वास छ ।  ६. पर्सा, वीरगञ्जको गहवामाई मन्दिर  पर्साको विरगञ्जस्थित गहवामाई मन्दिर अन्तराष्ट्रिय रुपमा प्रसिद्ध देशकै प्रमुख शक्तिपीठमध्ये एक हुन् । पर्सा क्षेत्रको धार्मिक पहिचानमा यस मन्दिरले ठूलो महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । नवरात्र र दशैँमा देवी दुर्गाको आराधना, विशेष पूजा तथा धार्मिक जमघट यहाँका मुख्य गतिविधि हुन् । दशैंमा लाखौको संख्यामा भक्तजनहरुको भीड लाग्ने गरेको छ । वीरगञ्जको व्यस्त सहरी जीवनबीच मन्दिरले धार्मिक परम्पराको निरन्तरता कायम राखेको छ । गहवामाई मन्दिरलाई सप्तरीको छिन्नमस्ता वा बाराको गढीमाईसँगै मधेशका महत्वपूर्ण भगवतीस्थलमध्ये एक हुन् ।  ७. महोत्तरीको सोनासती महारानी मन्दिर  महोत्तरीको औरही नगरपालिका ८ भोइल गाउँस्थित सोनासती महारानी मन्दिरपनि मधेश प्रदेशका प्रमुख शक्तिपीठ मध्ये एक हुन् । यसलाई सोनामाई मन्दिर पनि भनिन्छ । मिथिला क्षेत्रका साथै भारतको बिहारबाट समेत हजारौको संख्यामा श्रद्धालु यहाँ आउने गर्छन् ।यस शक्तिपीठको मुख्य विशेषता चाहिँ दशैँको भूतमेला हो  । बडादशैँको षष्ठीदेखि दशमीसम्म यहाँ परम्परागत भूतमेला लाग्ने गर्छ । ती भूत मेलाले अन्तराष्ट्रियस्तरमै छुटै पहिचान बनाएका छन् । यस मन्दिरलाई तन्त्रमन्त्रले गर्दा सिद्धपिठको रुपमा लिने गरिन्छ ।  भूतप्रेत, तन्त्रमन्त्र तथा नकारात्मक प्रभावबाट मुक्ति पाइने जनविश्वासका कारण भक्तजन यहाँ पुग्छन् । सन्तान प्राप्ति, पारिवारिक सुख र संकट निवारणको कामना गर्दै पूजा गर्ने परम्परा छ । सोनासती महारानीको मूर्ति स्थापना हुनुअघि कहचरिया स्थानको पुरानो सिसौको रूखसँग देवीको बासस्थानसम्बन्धी जनश्रुति जोडिएको छ । ८. सर्लाहीको चमेलीमाई मन्दिर सर्लाही जिल्लाको सलेमपुरस्थित चमेलीमाई मन्दिर पनि प्रदेशका प्रमुख शक्तिपीठमध्ये पर्दछन् । यहाँ नेपालका विभिन्न भाग तथा भारतबाट समेत श्रद्धालु दर्शनका लागि आउने गरेको विवरण पाइन्छ । देवी चमेलीमाईलाई शक्ति स्वरूपा तथा भक्तजनको कल्याण गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । नवरात्र र दशैँको समयमा विशेष पूजापाठ हुने भएकाले यस क्षेत्रको धार्मिक चहलपहल बढ्छ । स्थानीय जनआस्था र परम्पराले मन्दिरलाई सामुदायिक धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको छ । ९. रौतहटको दुर्गा भगवती मन्दिर  रौतहटको दुर्गा भगवतीपुर गाउँपालिको मत्सरी गाउँस्थित यो दुर्गा मन्दिर यस क्षेत्रको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थल हो । रौतहटको ऐतिहासिक दुर्गा मन्दिरलाई प्रदेश प्रमुख धार्मिक स्थलमध्ये उल्लेख गरिएको छ । यहाँ पनि दशैँमा ठूलो मेला गरेको छ । दुर्गा उपासनाको केन्द्रको रुपमा पनि यस मन्दिरलाई लिने गरिन्छ । यहाँ देवी दुर्गालाई शक्ति, सुरक्षा र कल्याणकी अधिष्ठात्रीका रूपमा पूजा गरिन्छ । नवरात्रको विशेषताः घटस्थापनादेखि महानवमीसम्म पूजापाठ, धार्मिक अनुष्ठान र श्रद्धालुको हजारौको संख्यामा आवागमन हुन्छ । यस मन्दिरको स्थापना विक्रम संवत् १९८४ अर्थात् सन् १९२७ मा भएको उल्लेख छ ।  १०. सिरहाको दुर्गा मन्दिर  सिरहाको सदरमुकाम लहानस्थित यो दुर्गा मन्दिर निकै शक्तिशाली आस्थाको केन्द्र रहेको छ । लहानस्थित दुर्गा मन्दिर सिरहा जिल्लाको नवरात्रका बेला विशेष चहलपहल हुने देवीस्थलमध्ये एक हो । मधेशका प्रमुख शक्तिपीठबारे प्रकाशित विवरणमा पनि यस मन्दिरलाई उल्लेख गरिएको छ। नवरात्रमा नौ दिनसम्म देवी दुर्गाको आराधना गर्ने परम्परा छ । दशैँका अवसरमा विशेष पूजा, प्रसाद र हजारौको संख्यामा भक्तजनहरुको जमघट हुन्छ । ११. सप्तरीको चण्डी भगवती मन्दिर सप्तरीको राजविराजस्थित चण्डी भगवती मन्दिर पनि देशकै प्रमुख देवीस्थल मध्ये एक हुन् । राक्षसहरुलाई बध गर्न माता भगवतीले विभिन्न रुप लिएका मध्ये एक हुन् । महिषासुर, चण्ड–मुण्ड, र शुम्भ–निशुम्भ जस्ता शक्तिशाली राक्षसहरूलाई वध गर्नका लागि ब्रह्मा, विष्णु, र शिव लगायत सम्पूर्ण देवहरूको शरीरबाट निस्किएको तेज (ऊर्जा) मिलेर चण्डी देवीको प्रादुर्भाव भएको हो । चण्ड-मुण्डकोसंहारको क्रममा उनले ’चण्ड’ र ’मुण्ड’ नामक महाभयानक राक्षसहरूको वध गरेकी हुनाले उनलाई चामुण्डा वा चण्डी भनिएको हो । दुर्गा सप्तशतीमा चण्डीपाठ गरिन्छ । चण्डीलाई महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको एकीकृत रूप मानिएको छ । यसलाई सप्तरीको राजदेवी मन्दिरभन्दा अलग पहिचान गर्नुपर्छ । मन्दिरमा चण्डी भगवतीको पूजा हुन्छ र बडादशैँमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्छ । दशैँमा विशेष पूजापाठ र भक्तजनको भीड लाग्छ । मधेश प्रदेशका अन्य शक्तिपीठहरुमा रौतहटको गौरस्थित राजदेवी मन्दिर, सप्तरीको राजविराजस्थित वैष्णवी काली मन्दिर, सप्तरीकै राजविराजस्थित बागेश्वरी मन्दिर, पर्साको वीरगञ्जस्थित बिरतामाई मन्दिर, सप्तरीको पाटोस्थित डोक्नश्वर मन्दिर रहेका छन् ।   

मानव बेचबिखनसम्बन्धी अमेरिकी प्रतिवेदन हङकङद्वारा अस्वीकार

हङकङ, २४ असोज । हङकङ विशेष प्रशासनिक क्षेत्र सरकारले अमेरिकी विदेश मन्त्रालयको 'सन् २०२६ मानव बेचबिखन प्रतिवेदन' मा गरिएका दाबीहरूलाई शुक्रबार दृढतापूर्वक अस्वीकार गरेको छ।   उक्त प्रतिवेदनले हङकङको स्तर 'टियर २' बाट घटाएर 'टियर ३' मा झारेको थियो। हङकङ सरकारले ती दाबीहरूलाई पूर्णतया आधारहीन र हङकङको प्रतिष्ठामा आँच पुर्‍याउने प्रयासको संज्ञा दिएको छ।      शुक्रबार सरकारका प्रवक्ताले बताएअनुसार प्रतिवेदनका दाबीहरू हङकङको वास्तविक अवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यस सहरबारे गरेका सकारात्मक मूल्याङ्कनहरूसँग गम्भीर रूपमा बाझिएका छन्। प्रवक्ताका अनुसार हङकङमा मानव बेचबिखन कहिल्यै पनि व्यापक समस्याका रूपमा रहेको छैन र आपराधिक समूहहरूले यस सहरलाई मानव बेचबिखनको गन्तव्य वा ट्रान्जिट बिन्दु (पारवहन विन्दु) का रूपमा प्रयोग गरेको कुनै सङ्केत पनि देखिएको छैन।      प्रतिवेदनले अघिल्लो प्रतिवेदन अवधिको तुलनामा शङ्कास्पद मानव तस्करहरू माथि चलाइएको मुद्दामा आएको कमीलाई हङकङको स्तर घटाइनुको कारण बताएको छ। यसले चीनको तिब्बत (सिजाङ) र सिन्जियाङ क्षेत्रहरूमा मानव अधिकारसम्बन्धी आरोपहरू दोहोर्‍याएको छ र दक्षिण-पूर्वी एसियामा ठगीजन्य गतिविधिहरूमा संलग्न गराउन चिनियाँ नागरिकहरूको बेचबिखन भइरहेको भन्दै तथाकथित चिन्ताहरू पनि उठाएको छ।    हङकङ सरकारका अनुसार अधिकारीहरूले सन् २०२५ मा १२,१०० प्रारम्भिक जाँचहरू गरेका थिए, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७ प्रतिशतले बढी हो। उक्त जाँचका क्रममा १५ जना मानव बेचबिखनका पीडितहरू पहिचान गरिएका थिए। ती सबै हङकङका बासिन्दाहरू थिए, जसलाई रोजगारीको प्रलोभन देखाएर दक्षिण-पूर्वी एसियाली देशहरूमा लगिएको थियो।   तर, हङकङ सरकारले उनीहरूलाई सुरक्षित रूपमा हङकङ फर्काउन सहयोग गर्नुका साथै सम्भावित मानव बेचबिखन पीडितका रूपमा पहिचान गरी घटनाहरूको अनुसन्धान गर्‍यो; यसबाट मानव बेचबिखनविरुद्ध लड्ने र आफ्ना बासिन्दाहरूको सुरक्षा गर्ने सरकारको प्रतिबद्धता झल्किन्छ।      कानुनका प्राध्यापक तथा 'चिनियाँ एसोसिएसन अफ हङकङ एण्ड मकाउ स्टडीज' का निर्देशक विली फुले शुक्रबार 'ग्लोबल टाइम्स' सँग कुरा गर्दै अमेरिकाद्वारा गरिएको यो स्तर कटौती विश्वसनीय मूल्याङ्कन नभई राजनीतिक रूपमा प्रेरित बदनाम गर्ने प्रयास भएको बताए।      फुका अनुसार वासिङ्टनको वास्तविक उद्देश्य मानव अधिकारलाई बहाना बनाएर चीनको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्नु, हङकङको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा कमजोर पार्नु र चीनको विकासलाई रोक्नु हो। फुले बताएअनुसार हङकङमा मानव बेचबिखनसम्बन्धी गतिविधिलाई समेट्ने ५० भन्दा बढी कानुनी प्रावधानहरूका साथै पीडितको पहिचान, कानुन कार्यान्वयन, अभियोजन, संरक्षण र सहयोगका लागि विस्तृत संयन्त्रहरू विद्यमान छन्।   उक्त प्रतिवेदनले अमेरिकाको आफ्नै मानव बेचबिखन र मानव अधिकारसम्बन्धी समस्याहरूबाट ध्यान अन्यत्र मोडेको तथा मानव अधिकारका मुद्दाहरूको बारम्बार राजनीतिकरण गर्दा वासिङ्टनको विश्वसनीयतामा आँच पुगेको पनि उनले उल्लेख गरे।

स्वतन्त्रता दिवस भोजका लागि २३ हात्ती मार्ने निर्णय, बोत्सवाना सरकारको आलोचना

काठमाडौँ, १७ असोज । बोत्सवानाले आफ्नो ६०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाउन मासुको जोहो गर्न २३ वटा हात्ती मार्ने अनुमति दिएपछि पशु अधिकारकर्मीहरूको तीव्र आलोचना खेप्नुपरेको छ।   विश्वमै सबैभन्दा बढी हात्तीको जनसङ्ख्या रहेको यो दक्षिणी अफ्रिकी मुलुकले बेलायतबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको ६० वर्ष पुगेको अवसरमा देशभर विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दैछ।   बीबीसीका अनुसार बोत्सवानाको वातावरण तथा पर्यटन मन्त्रालयले जारी गरेको अनुमतिपत्रले अधिकारीहरूलाई "विशेष अवसर वा सत्कारका लागि" भनी वर्णन गरिएको प्रयोजनका लागि २३ वटा हात्ती र अन्य वन्यजन्तुको सिकार गर्न छुट दिएको छ।   तर, सरकारकाे यस निर्णयले वन्यजन्तु संरक्षण समूहहरूमा चिन्ता बढाएको छ। बोत्सवानास्थित 'एलिफेन्ट प्रोटेक्सन सोसाइटी' (हात्ती संरक्षण समाज) का अध्यक्ष ओइट्से नावालेबताएअनुसार हात्तीहरूलाई अझ बढी संरक्षणको आवश्यकता छ। उनले चेतावनी दिए कि उत्सवको भोजका लागि हात्तीको प्रयोग गर्दा वन्यजन्तु संरक्षणबारे गलत सन्देश जान सक्छ । साथै, आधिकारिक रूपमै हात्ती मार्ने कार्यलाई स्वीकृति दिँदा यसलाई स्वीकार्य मानिने अवस्था सिर्जना भई अवैध सिकारलाई समेत बढावा मिल्न सक्छ। "बन्दुकको आवाजका कारण सधैँ एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लखेटिँदा हात्तीहरूले आफ्नो सामाजिक संरचना गुमाएका छन्," नावाले भने।   उता, बोत्सवानाका केही नागरिकले 'खुर-मुख रोग' को प्रकोपका बिच वन्यजन्तुको मासु उपभोग गर्ने विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। यद्यपि, अधिकारीहरूले रोगको फैलावट नियन्त्रण गर्न विभिन्न उपाय लागू गरेका छन्।माउनका एक वृद्ध, छेनात्से मोनवेलाले आफ्नो समुदायलाई हात्तीको सट्टा भैँसी उपलब्ध गराइनुपर्ने बताए। उनले हात्तीको सांस्कृतिक र वातावरणीय महत्त्व रहेको तर्क गर्दै उत्सवका लागि कुन जनावर प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय गर्दा बोत्सवानाको वन्यजन्तु संरक्षणसम्बन्धी विगतको इतिहासलाई ध्यानमा राख्नुपर्ने उल्लेख गरेका छन ।     ती २३ वटा हात्तीलाई आठ जिल्लामा विभाजन गरिने भएको थियो। शुक्रबार बिहानसम्म कतिवटा मारिए भन्ने कुरा तत्काल स्पष्ट हुन सकेकाे छैन। स्थानीय सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूमा बासिन्दाहरू हात्तीका मृत शरीर वरिपरि जम्मा भएर मासु सङ्कलन गरिरहेको देखाइएको थियो। केही क्षेत्रमा मानिसहरूले चक्कु प्रयोग गरी सिधै जनावरको शरीरबाट मासु काटिरहेको दृश्य पनि देखिएको थियो। चोबे जिल्लामा एउटा विद्यालय परिसरमा रहेको हात्तीको मृत शरीरबाट स्थानीय बासिन्दाले मासु सङ्कलन गरेको घटनापछि स्थानीय सांसदले चिन्ता व्यक्त गरेका थिए ।   सांसद सिमासिकु मापुलाङ्गाले यसरी जथाभाबी मासु वितरण गर्दा वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि समस्या सिर्जना हुन सक्ने बताए। उनले स्वच्छता कायम गर्न र वितरणलाई व्यवस्थित बनाउन मासुलाई साना प्याकेटहरूमा तयार पार्नुपर्ने सुझाव दिए। वन्यजन्तुको बाहुल्यता भएका केही समुदायमा हात्तीको मासु खाइन्छ, विशेष गरी कानुनी रूपमा गरिएको सिकारबाट प्राप्त मासु स्थानीय स्तरमा वितरण गर्दा। यद्यपि, बोत्सवानाभरि यसलाई दैनिक उपभोग्य मुख्य खाद्य पदार्थका रूपमा लिइँदैन।   देशको कानुनले वन्यजन्तुको मासुमा कडा नियन्त्रणको व्यवस्था गरेको छ; सामान्यतया यसको स्वामित्व राख्नका लागि उक्त मासु कानुनी सिकारबाट प्राप्त भएको प्रमाण आवश्यक पर्छ। यस विवादले बोत्सवानाले आफ्नो विशाल हात्तीको जनसङ्ख्यालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्नेबारे लामो समयदेखि चलिरहेको बहसलाई पुनः ब्युँताएको छ।   बोत्सवानामा १ लाख ३० हजारभन्दा बढी हात्ती रहेका छन्। वन्यजन्तु क्षेत्रको नजिक बसोबास गर्ने समुदायहरूले हात्तीले बालीनाली र सम्पत्तिमा क्षति पुर्‍याएको गुनासो बारम्बार गर्दै आएका छन् भने यी जनावरहरूसँगको जम्काभेटका कारण केही मानिसको ज्यान समेत गएको छ। सरकारले हात्तीको जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न र मानिस तथा वन्यजन्तुबिचको द्वन्द्व कम गर्नका लागि 'नियमित सिकार' को बचाउ गर्दै आएको छ। अधिकारीहरूका अनुसार सिकारबाट प्राप्त हुने रकम स्थानीय समुदायमा संरक्षण र विकासका कार्यहरूमा खर्च गरिन्छ।   बोत्सवानाले सन् २०१४ मा तत्कालीन राष्ट्रपति इयान खामाको कार्यकालमा 'ट्रफी हन्टिङ' (मनोरञ्जनात्मक सिकार) मा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। पाँच वर्षपछि उनका उत्तराधिकारी मोकग्वेत्सी मासिसीको पालामा उक्त प्रतिबन्ध फुकुवा गरियो। सन् २०२४ को निर्वाचन जितेर पदभार सम्हालेका राष्ट्रपति डुमा बोकोको कार्यकालमा पनि सिकारको क्रम जारी छ।   सरकारको भनाइ अनुसार सिकारबाट प्राप्त राजस्व संरक्षण र स्थानीय विकासमा सहयोग पुर्‍याउन प्रयोग गरिन्छ। वातावरण तथा पर्यटन मन्त्री विन्टर म्मोलोत्सीले गत वर्ष संसद्लाई जानकारी गराएअनुसार सन् २०२५ मा हात्ती पाइने क्षेत्रका परियोजनाका लागि विशेष हात्ती सिकार कोटाबाट १ करोड ५६ लाख पुला अर्थात करिब ११ लाख अमेरिकी डलर बराबर आम्दानी भएको थियो।   यद्यपि, संरक्षणवादी समूहहरूले सिकारको यो स्तर दिगो छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठाइरहेका छन्। बोत्सवानाको सिकार नीतिका समर्थकहरूको तर्क छ कि अन्तर्राष्ट्रिय आलोचनाले सधैँ हात्तीको ठूलो जनसङ्ख्यासँगै बसोबास गर्ने ग्रामीण समुदायले भोग्नुपर्ने कठिनाइहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दैन। उनीहरू भन्छन् कि हात्तीको बासस्थान र मानिसका खेत तथा बस्तीहरू एकअर्कासँग जोडिँदै जाँदा हात्तीले बालीनाली र पूर्वाधार नष्ट गर्न सक्छन् तथा मानिसहरूका लागि खतरा पनि निम्त्याउन सक्छन्।

तीन दिनसम्म भारी वर्षा र हिमपातको सम्भावना: धानबाली नभित्र्याउन अनुरोध

आज अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी निवारण दिवस, बिभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइदैँ

स्वच्छ खाद्यन्नको महत्त्व र यसलाई जोगाउनु पर्ने आवश्यकता